Үнийн өсөлт, инфляц, төгрөгийн ханшийн уналтыг бид ихэвчлэн дэлхийн зах зээлийн хямрал эсвэл чөлөөт эдийн засгийн сөрөг үр дагавар гэж хардаг. Гэвч УИХ-ын гишүүн С.Цэнгүүний илэрхийлснээр энэ нь ердөө л сонгуулиас сонгуулийн хооронд эрх мэдлээ хадгалж үлдэх гэсэн улстөрчдийн популизм болон “холимог эдийн засаг” нэртэй төрийн хэт оролцооны бодит үр дүн юм.

Түүний нийтлэлд Монголын эдийн засаг яагаад зогсонги байдалд орсныг, мөн бид ямар "чөтгөрийн тойрог"-т гацсаныг хэд хэдэн гол үндэслэлээр тайлбарлажээ.

1. Чөтгөрийн тойрог: Сонгуулийн мөнгө ба эцэсгүй инфляц

Улстөрчид сонгогчдод таалагдахын тулд төсөвт байхгүй мөнгийг амлаж, Монголбанкаар мөнгө хэвлүүлэн иргэдийн дансанд шагладаг. Сонгуулийн өмнө Хүүхдийн мөнгийг 100,000 төгрөг болгож нэмсэн ч хэдхэн жилийн дараа худалдан авах чадвар нь унаж, өнөөдөр тэр мөнгөөр урьдын адил хүнс авч чадахааргүй болсон.

Иргэд ядуурч, дахин мөнгө шаардахад улстөрчид “Хүүхдийн мөнгийг 200,000 төгрөг болгоё” гэх шинэ амлалт өгнө. Ийнхүү иргэдийг халамжаар ургацаглан ядууруулж, хариуд нь санал авдаг систем тасралтгүй үргэлжилж байна.

2. Далд халамж ба зах зээлийн гажуудал

Монгол Улс чөлөөт зах зээлд бүрэн шилжээгүй, төрийн зохицуулалттай буюу холимог эдийн засагтай явж ирсэн. Төрөөс үнэ тогтоодог далд халамж нь эрүүл өрсөлдөөнийг устгаж байна.

• Хиймэл хямд үнэ: Жинхэнэ өртөг нь 1.1 сая төгрөгний үнэтэй шахмал түлшийг төр 200 мянгаар зарж, зөрүү 900 мянган төгрөгийг иргэдийн татварын мөнгөнөөс даадаг.

• Эрчим хүчний доройтол: Стратегийн салбар нэртэйгээр төрийн өмчит компаниуд үнийг хүчээр барьснаас болж Улаанбаатар хотын дулааны шугамын 70% нь элэгдэж, салбар бүхэлдээ хямралд орсон.

“Үнэгүй, хөнгөлөлттэй, хямд” гэж улстөрчдийн ярьдаг зүйл бүрийн төлбөрийг иргэд өнөөдөр татвараараа төлөхгүй бол маргааш инфляц, өр, чанаргүй үйлчилгээгээрээ заавал төлдөг.

3. Баялаг бүтээгчдийн дарамт 

Төр бизнес эрхлэх зөвшөөрөл, лицензээр дамжуулан "клиентрист" буюу өөрсдөдөө ойр давуу талтай бүлэглэлийг тэтгэж байна. Инновац нэвтрүүлдэггүй, чанаргүй компаниудад боломж олгосноор жинхэнэ баялаг бүтээгчид цөхөрч байна. Төгрөөр тооцсон цалин өссөн мэт боловч ам.доллараар хэмжигдэх хөдөлмөрийн үнэ цэн өсөхгүй байгаа тул залуус бодит бүтээмжийг үнэлдэг гадаад орнуудыг зорихоос өөр сонголтгүй болжээ.

Гарц шийдэл: Данхар төрийг хумих 5 алхам

С.Цэнгүүн гишүүний үзэж байгаагаар асуудлын гол цөм нь хөөсөрсөн улсын төсөв. Төрөөс баялаг бүтээдэггүй тул төрийн хэт их оролцоог багасгаж, дараах өөрчлөлтүүдийг нэн даруй хийхийг шаардаж байна:

1. Татварыг бууруулах: Татварын дарамтыг багасгаж, иргэд болон хувийн хэвшилд санхүүгийн эрх чөлөө олгох.

2. Төрийг цомхон болгох: Шаардлагагүй орон тоог цөөлж, хүний нөөцийг баялаг бүтээгч хувийн салбар руу шилжүүлэх (Жишээ нь: Тоолуур уншигчдын ажлыг автоматжуулснаар жилд 20 тэрбум ₮ хэмнэх боломжтой).

3. Үнийн чөлөөлөлт: Төр зах зээлийн үнэд хөндлөнгөөс оролцохыг зогсоож, ялангуяа эрчим хүчний салбарт хувийн хэвшлийн хөрөнгө оруулалтыг дэмжих.

4. Төсвийн үрэлгэн байдлыг зогсоох: Хөшөө дурсгал, баяр наадам, үр ашиггүй хөнгөлөлттэй зээл (ЖДҮ, Шинэ хоршоо гэх мэт)-ээр дамжуулж клиентрист бүлэглэлийг тэжээхээ болих.

5. Уул уурхайн орон гэдгээ хүлээн зөвшөөрөх: Бодит байдалтайгаа эвлэрч, орлогоо бүтээмжтэй салбарт болон системд заглах.

Бид төрийн бэлэн мөнгөний амлалтад хууртаж, үнийг захиргааны аргаар буулгана гэж итгэсээр байвал Венесуэл улсын араас ороход тун ойрхон иржээ. Төрөөс зөвхөн шудрага тоглоомын дүрмийг шаардаж, данхгар бүтцийг нь хумихгүй бол популистуудын тарьсан гайг иргэд өөрсдийн амьдралаараа үргэлжлүүлэн төлсөөр байх болно.